Szczawnica – miasto w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, od 1 stycznia 2008 siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Szczawnica. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Oprócz wspaniałego mikroklimatu, Szczawnica położona jest w malowniczym krajobrazie, który miasto zawdzięcza bliskości Pienińskiego Parku Narodowego i przełomu Dunajca. Od północy miasto otacza masyw pasma Radziejowej (984 m) zaś od południa Małe Pieniny ze szczytami: Rabsztyn (847m) i Wysoka (1052m) oraz dalej u ujścia doliny Pieninami z Sokolicą (747m)

i Trzema Koronami (982m). Wszystko to sprawia, że Szczawnica zaliczana jest do najatrakcyjniejszych miejscowości turystycznych w Polsce. Według danych z 30 czerwca 2007 24 gmina miejska miała 7378 mieszkańców.

Szczawnica jest znanym uzdrowiskiem już od połowy XIX wieku. Leczone są tam choroby układu oddechowego i przewodu pokarmowego, ze względu na występowanie szczaw alkalicznych słonych oraz korzystnych warunków klimatycznych. Uzdrowisko Szczawnica wróciło ponownie w 2005 w drodze sądowego porozumienia do przedwojennych właścicieli rodziny hr. Stadnickich. Szczawnicki zdrój ma prawie dwieście lat. Obecnie (w 2009 roku) w centrum – przy placu Dietla – powstaje Muzeum Uzdrowiskowe, którego fundatorem jest Andrzej Mańkowski – wnuk Adama hr. Stadnickiego, ostatniego właściciela zdroju. Obecnie gromadzona jest ekspozycja związana ze szczawnickim uzdrowiskiem – zebrano ponad 350 różnego rodzaju przedmiotów związanych z lecznictwem zdrojowym, archiwalnych dokumentów, rycin, planów budynków, starych fotografii, kart pocztowych, książek.

Szczawnica posiada wiele tras narciarskich. Najdłuższa (2 km) na Palenicę z 4 krzesełkowym wyciągiem i oświetleniem, przepustowość 2200 osób na godzinę, zarządzana przez Polskie Koleje Linowe. W latach 1973-1982 połączona z Krościenkiem, nosiła wtedy nazwę Szczawnica-Krościenko. Od 1982 ponowny podział miast.

1 stycznia 2008 zmieniono rodzaj gminy Szczawnica z miejskiego na miejsko-wiejski, co w praktyce oznaczało wyłączenie poza administrację miasta obszarów dawnych wsi Jaworki i Szlachtowa (nadając im status wsi) oraz Biała Woda i Czarna Woda (nadając im status części wsi Jaworki). Z wyłączonych terenów powstał obszar wiejski gminy miejsko-wiejskiej Szczawnica. Manewrowi temu wtórowało nietypowe "odebranie" praw miejskich Szczawnicy: 1 stycznia 2008 odebrano status miasta gminie miejskiej Szczawnica z równoczesnym (tego samego dnia) nadaniem statusu miasta miejscowości Szczawnica Zabieg taki wynikał wyłącznie z ustawowego wymogu uwzględnienia zmiany statusu gminy i miejscowości wchodzącej w jej skład. Pomimo tego czysto biurokratycznego zabiegu Szczawnica de iure i de facto nie utraciła praw miejskich i ich potem nie otrzymała.

W Szczawnicy rozpoczyna się Droga Pienińska – szlak pieszo-rowerowy biegnący wzdłuż Dunajca (głównie po słowackiej stronie) i kończący się w słowackim Czerwonym Klasztorze.

W pobliżu znajduje się Góra Jarmuta, na której wg podań znajdować się miała pogańska świątynia.

W jednym z najpiękniejszych zakątków południowej Polski, na pograniczu Pienin i Beskidu Sądeckiego, w malowniczej dolinie Grajcarka na wysokości 430 - 560 m n.p.m. leży Szczawnica. Zaliczana jest do najstarszych zdrojowisk w grupie karpackiej, gdyż sądząc po nazwie (szczawa- woda kwaśna) o jej wodach mineralnych wiedziano od samego początku.

Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z początków XV w. i dotyczą zapisania przez króla Władysława Jagiełłę 400 florenów Abrahamowi z Goszczyc, jak również przy okazji którego to zapisu wymieniono w obrębie Starostwa Czorsztyńskiego dwie Szczawnice, wyżną i niżną.

Parafia szczawnicka istniała już od pierwszej połowy XV w. do roku 1529, kiedy to na mocy dekretu Piotra Tomickiego została jako nieliczna afiliowana do parafii w Krościenku. Dlatego to na miejscu pierwszego kościółka, spalonego w 1550 r. wybudowano zaraz świątynię z plebanią, która przetrwała do roku 1892. Obecnie neogotycki kościół został wzniesiony w latach 1882-1892, a jego projektantem był S. Eliasz - Radzikowski.

Jeszcze przed pierwszym rozbiorem Polski, królewszczyzny Starostwa Czorsztyńskiego anektowała w 1770 roku Austria. W 1811 r. rząd austriacki ostatecznie likwiduje Starostwo, a jego dobra sprzedaje w ręce prywatne.

Wtedy to znaczna część ziem szczawnickich wyprzedana jest chłopom, resztę zaś w 1820 roku nabywa mieszczanin spiski Jan Kutschera. Z działalnością Kutschery wiąże się wzniesienie pierwszych skromnych zabudowań zdrojowych, ujęcie w drewnianą cembrownię źródła mineralnego, pierwsze założenie parku (późniejszy Park Górny) oraz wzniesienie kilku domów dla kuracjuszy. Zdrojowisko niestety nie przynosi mu spodziewanych zysków, dlatego też będąc zadłużonym u Józefiny Szalayowej z Kamienicy, sprzedał jej w 1828 roku posesję ze źródłem i zabudowaniami zdrojowymi.

Dziesięcioletni okres zarządzania Szczawnicą przez Józefinę i jej męża Józefa Szalaya zaznacza się postawieniem dużego budynku - pensjonatu, zwanego Zamkiem, klasycystycznej altany nad głównym Zdrojem i powiększeniem parku. Pełny jednakże rozkwit od roku 1839, uzdrowisko zawdzięcza działalności ich syna Józefa, który był właściwym twórcą szczawnickiego kurortu. Zbudował pierwsze łazienki zdrojowe, wystawił nowe wille i pensjonaty( z tego okresu pochodzi w większości zabudowa Placu Dietla), dał oprawę architektoniczną odkrytym źródłom: Magdaleny, Walerii, Jana Szymona, Heleny i Anieli (dwa ostatnie noszą obecnie nazwę Wanda). Rozszerzył i unowocześnił Park Górny sprowadzając ciekawe okazy drzew i krzewów. Wybudował Kaplicę Zdrojową i wyposażył ją w instrumenty kościelne oraz w namalowany własnoręcznie obraz Madonny z Dzieciątkiem. Malował również ( według tradycji) pierwsze godła rodów szczawnickich, ich kopie ikonograficzne wiszą do dzisiaj na góralskich domach(Pod sercem, Pod smokiem, Pod papużką). Wykonał rysunki Pienin i Szczawnicy, całość wydając w 1858 roku w tzw.
„Albumie Szczawnickim". Sam przewodził pierwszym zorganizowanym spływom na Dunajcu. Przyjaźnił się i zapraszał do Szczawnicy wybitnych ludzi epoki.

W 1876 roku Józef Szalay umiera zapisując szczawnicki Zakład Zdrojowy Akademii Umiejętności w Krakowie. Akademia dokonała dalszych jego przeobrażeń. W latach 1880-1884 wybudowała Dworek Gościnny (spłonął w 1962 roku), uporządkowała park, dokończyła rozpoczętą przez Szalaya drogę przez Pieniny do Czerwonego Klasztoru. Jednakże kłopoty finansowe i trudności organizacyjne zmusiły AU w 1909 roku do sprzedaży Szczawnicy Adamowi Stadnickiemu z Nawojowej. Działalność Stadnickiego przypada w zasadzie na okres międzywojnia, ale jeszcze przed wybuchem I Wojny Światowej widoczne są efekty dobrego gospodarowania. Wyremontowano w większości domy zdrojowe, ujęto nowe źródła, poszerzono Park Górny o teren Połonin.

Największy jednak rozwój przypada na lata trzydzieste: w latach 1933-1936 wybudowano Inhalatorium (wyposażone w pierwsze w Polsce komory pneumatyczne), w 1938 roku postawiono pensjonat Modrzewie, w 1935 roku rozpoczęto elektryfikację, a w 1937 roku kanalizację zdrojowiska. Niestety ambitne plany gospodarza przerwała II Wojna Światowa.

Podczas okupacji Niemcy posiadali na terenie miasta silne oparcie w placówkach Gestapo, Grenzchutzu, Żandarmerii Niemieckiej i Policji Kryminalnej. Aresztowania, wyroki śmierci, wywozy na przymusowe roboty, eksterminacja ludności żydowskiej dotknęły całą społeczność szczawnicką. Podjęty przez okupanta terror zmobilizował górali do szeroko zakrojonej kontrakcji. Zorganizowano działalność przerzutową i kurierską, brano udział w walce podziemnej w oddziałach partyzanckich Armii Krajowej i we wszystkich formacjach na frontach wojennej Europy. Podczas okupacji Uzdrowisko było nieczynne dla Polaków.

Szczawnicę wyzwolono 18 stycznia 1945 roku. Pierwszy kąpielowy sezon zorganizowano już w lecie tegoż roku. 18 marca 1948 roku na podstawie Zarządzenia Ministra Zdrowia uzdrowisko Szczawnica przejął Skarb Państwa. Prawa miejskie zaś, zdrojowisko otrzymało 18 lipca 1962 roku.

Szczawnica jest uzdrowiskiem już od połowy XIX wieku. Leczone są tam choroby układu oddechowego i przewodu pokarmowego, ze względu na występowanie szczaw alkalicznych słonych oraz korzystnych warunków klimatycznych. Uzdrowisko Szczawnica wróciło ponownie w 2005 r. w drodze sądowego porozumienia do przedwojennych właścicieli rodziny hr. Stadnickich. Szczawnicki zdrój ma prawie dwieście lat.W 2010 w centrum – przy placu Dietla – zostało otwarte Muzeum Uzdrowiskowe, którego fundatorem jest Andrzej Mańkowski – wnuk Adama Stadnickiego, ostatniego właściciela zdroju. Ekspozycja związana jest ze szczawnickim uzdrowiskiem – zebrano ponad 350 różnego rodzaju przedmiotów związanych z lecznictwem zdrojowym, archiwalnych dokumentów, rycin, planów budynków, starych fotografii, kart pocztowych, książek oraz zdjęcia i porterty właścicieli uzdrowiska.



Źródło: Urząd Miasta Szczawnica